«Πόσο χαρισματικός είναι ο άνθρωπος όταν είναι άνθρωπος»).

"Η ευθύνη να είσαι άνθρωπος..." του Γιάννη Κορομήλη ( 31/10/2009 )
	«Ένα χώρο να σταθούμε ζητήσαμε, δίχως υποτιθέμενα προνόμια ή ξέχωρη αξία, ένα αναγκαίον υστέρημα εις όλους περιττόν (κι η ευαισθησία σε τέτοιες στιγμές τι χρησιμεύει;)» Μανόλης Αναγνωστάκης, «Άνθρωποι» Ιδιαίτερη σημασία έχει για κάθε άνθρωπο η αναγνώριση των δικαιωμάτων του και το ενδιαφέρον και η συμπόνια για τα προβλήματά του από τους άλλους. Η κοινωνική ευαισθησία αποτελεί ένα από τα χαρακτηριστικά που αναδεικνύουν την αληθινή αξία του ανθρώπου, όπως τον περιγράφει ο αρχαίος ποιητής Μένανδρος: «Ως χαρίεν εστί άνθρωπος, όταν άνθρωπος η». («Πόσο χαρισματικός είναι ο άνθρωπος όταν είναι άνθρωπος»). Η ρήση αυτή του αρχαίου ποιητή έχει βέβαια δύο όψεις, σύμφωνα με τον Ε.Π. Παπανούτσο στο έργο του «Η κρίση του πολιτισμού μας»: τη μια φανερή, την άλλη αφανή: «Τι χαριτωμένο πράγμα είναι να είσαι άνθρωπος! – Αλλά και τι βαρύ, τι ασήκωτο πράγμα είναι να είσαι άνθρωπος….». Γιατί; «Τα δικαιώματα όμως συνυφαίνονται με ισομεγέθεις ευθύνες. Να λογαριάζεσαι (από τους άλλους και από τον εαυτό σου) σαν άνθρωπος δεν είναι μόνο δικαίωμα, αλλά και ευθύνη. Το πρώτο μας αρέσει, το δεύτερο αποφεύγουμε να το ομολογούμε». Αναφέρει ο Ε.Π. Παπανούτσος, ορίζοντας τον άνθρωπο στη γλώσσα του γνήσιου ουμανισμού. «Ανθρωπος είναι το μοναδικό μέσα στο γνωστό μας σύμπαν ον που έχει το αναφαίρετο δικαίωμα να λογαριάζεται πάντοτε ως σκοπός και ποτέ ως μέσον (…) Η αξία του δεν αντικατασταίνεται με τίποτα. Δεν μπορεί να αποτιμηθεί με καμίαν άλλη. Είναι το μέτρο των άλλων αξιών. Εκείνος λοιπόν που τον κατεβάζει από το υψηλό επίπεδο του απόλυτου «σκοπού» στο χαμηλό επίπεδο του σχετικού «μέσου», ή αυτός που αυτοκαταδικάζεται (από βλακεία ή ανανδρία) σε «μέσον προς άλλο σκοπό», αναιρεί, καταλύει, «σκοτώνει» τον άνθρωπο μέσα στον άνθρωπο». Καθήκον κάθε ανθρώπου λοιπόν, αποτελεί η εκπλήρωση των υποχρεώσεών του με σεβασμό στον τύπο και στην ουσία των κανόνων από τους οποίους οι υποχρεώσεις αυτές κάθε φορά διέπονται. Όπως καθήκον αποτελεί και, η κατά τον ίδιο τρόπο, διεκδίκηση των ατομικών δικαιωμάτων και των αναγκών των άλλων, ώστε να εκδηλώνεται η απαραίτητη κατά περίπτωση κοινωνική ευαισθησία. Η αξιοπρέπεια και η ευαισθησία ανήκουν στο φυσικό κάθε ανθρώπου, σε διαφορετικό βαθμό βέβαια και ασφαλώς καλλιεργούνται στην οικογένεια, στο σχολείο και στην κοινωνία. Βοηθούν στην συγκρότηση των κοινωνιών και έχουν σχέση με το επίπεδο του πολιτισμού τους. Στην εποχή μας, της σύγχρονης καταναλωτικής κοινωνίας, αρκετά περιστατικά της καθημερινότητας αποδεικνύουν ότι τόσο η αξιοπρέπεια όσο και η ευαισθησία αποτελούν χαρακτηριστικά «εν ανεπαρκεία». Καθημερινά σχεδόν τα δελτία ειδήσεων παρουσιάζουν φόνους, δολοφονίες, ληστείες και άλλα εγκλήματα, αρκετές φορές για ασήμαντη αφορμή που απαξιώνουν την ανθρώπινη ζωή και αξιοπρέπεια. Σε μια προσπάθεια αναζήτησης των αιτίων αυτής της, κατά κάποιο τρόπο, κοινωνικής αναλγησίας, ίσως θα είχε ενδιαφέρον να αναφερθούμε σε κάποια από αυτά, να τα τιτλοφορήσουμε και να πιθανολογήσουμε τον όποιο σχολιασμό των παρισταμένων, εν είδει αξιολόγησης της κατάστασης από την τοπική κοινή γνώμη. Για ευνόητους λόγους θα επιλέξουμε δύο από τα πιο «αθώα» περιστατικά, τα οποία όμως παρατηρούνται με μεγαλύτερη σχετικά συχνότητα και έχουν περιέλθει σε γνώση των περισσοτέρων. Σε κάποιο μέσο μαζικής μεταφοράς, μια ομάδα καθήμενων νεαρών παρατηρούν αδιάφοροι την ιστάμενη εγκυμονούσα κυρία. Σε σχετική παράκληση του οδηγού, παρατηρεί τη θέση του κάποιος ηλικιωμένος κύριος. Σε κεντρικό πεζόδρομο, νεαρός εποχούμενος δικύκλου, κινείται με μεγάλη ταχύτητα και κινδυνεύει να παρασύρει μια παρέα μικρών παιδιών που εκείνη τη στιγμή παίζουν αμέριμνα. Οι γονείς που βρίσκονται σε παρακείμενη καφετερία καλούν τα παιδιά να καθίσουν δίπλα τους και το παιχνίδι διακόπτεται. Στο πρώτο περιστατικό μάλλον αρμόζει ο τίτλος «αδιάφορα νιάτα, ευαίσθητα γηρατειά». Και στο δεύτερο «πού να παίξουν τα παιδιά;» με υπότιτλο «Τα παιδάκια τρόμαξαν, οι γονείς φοβήθηκαν κι ο δικυκλιστής αδιαφόρησε». Οι απόψεις της τοπικής κοινής γνώμης για τους «πρωταγωνιστές» αυτών των περιστατικών είναι συνήθως παρόμοιες και για τα δύο, με επικρατέστερες αυτές που θα περιέγραφαν οι γενικόλογες εκφράσεις: «Γονείς δεν έχουν να τους δουν;» και «Αυτά τους μαθαίνουν στα σχολεία;» Στο δεύτερο περιστατικό βέβαια, συνήθως εκφράζεται πρώτη η ερώτηση: «Η αστυνομία που είναι;» Η ερώτηση αυτή όμως εκφράζει μάλλον ένα ευρύτερο αίσθημα κοινωνικής ανασφάλειας και η απάντησή της ξεφεύγει του παρόντος με την προφανή και αυτονόητη διαπίστωση ότι είναι εκ των πραγμάτων αδύνατο να υπάρχει κάθε στιγμή κάποιος αστυνομικός πίσω από κάθε πολίτη που προτίθεται να εκδηλώσει παραβατική συμπεριφορά. Αναζητώντας λοιπόν τις αιτίες μη επίδειξης ανάλογης ευαισθησίας σε αρκετές περιπτώσεις της καθημερινότητας, ίσως να αρκούν κάποιες πρώτες διαπιστώσεις , εξαγόμενες από τις δύο απόψεις της κοινής γνώμης που ακούγονται συχνότερα, αφού οποιαδήποτε σε βάθος ανάλυση αφορά ασφαλώς τους ειδικούς. Η πρώτη άποψη υπονοεί την σχετική ευθύνη της οικογένειας για τυχόν ελλείψεις στη διαπαιδαγώγηση των παιδιών, ενώ η δεύτερη αναφέρεται σε τυχόν ανεπάρκειες του εκπαιδευτικού συστήματος. Μια τρίτη άποψη που ίσως θα έπρεπε να είχε εκφράσει η τοπική κοινή γνώμη αφορά στις ευθύνες της ίδιας της κοινωνίας για την ηθική και πνευματική ανάπτυξη των νέων. Αλλά παρόμοιες απόψεις συνήθως επιμελώς αποκρύπτονται γιατί πολύ δύσκολα διατυπώνει κανείς κατηγορίες εναντίον του ίδιου του εαυτού του. (συνεχίζεται). Γιάννης Κορομήλης