Γιατί θυμόμαστε την 19η Μαΐου;

Πρόκειται για μία από τις πιο μαύρες στιγμές της Ιστορίας όχι μόνο για τους Έλληνες αλλά και για την ανθρωπότητα ολόκληρη. 

Με την Γενοκτονία των Ποντίων αφανίστηκε από τις πατρογονικές του εστίες ένα ζωηρό κομμάτι του ελληνισμού που πάλευε για την επιβίωσή του για περίπου 3000 χρόνια.

Την 19η Μαΐου του 1919 όταν ο ντονμές Μουσταφά Κεμάλ, μετέπειτα Ατατούρκ (πατέρας των Τούρκων) αποβιβάστηκε στην Σαμψούντα προκειμένου να ξεκινήσει την δεύτερη ιστορικά, φάση της εξόντωσης των Ελλήνων της βόρειας Μικράς Ασίας προσπαθώντας επίσης να συντονίσει την αντίσταση των Τούρκων κατά της ελληνικής στρατιάς που είχε καταλάβει πριν από μερικές εβδομάδες την Σμύρνη.

Οι Έλληνες του Πόντου αποτελούσαν πάντοτε ένα ζωτικό κομμάτι της περιοχής και παρόλο που ήταν μακρυά από τον εθνικό κορμό της ελληνικής χερσονήσου και των δυτικών παραλίων της Μικράς Ασίας, διέγραψαν την δική τους πορεία η οποία όμως ήταν παράλληλη με αυτήν των υπολοίπων Ελλήνων.

Φτάνοντας στην νεώτερη Ιστορία, μετά την Άλωση της Κωνσταντινουπόλεως και την πτώση της Αυτοκρατορίας της Τραπεζούντας, οι Πόντιοι αν και κομμάτι της Οθωμανικής Αυτοκρατορίας. Περικυκλωμένοι από Μουσουλμάνους και πολλές άλλες εθνότητες, οι Πόντιοι κατάφεραν να διατηρήσουν την εθνική τους συνείδηση με συνέπεια πάντα να αποτελούν για του Οθωμανούς Τούρκους έναν «πονοκέφαλο» για την συγκεκριμένη περιοχή.

Μπορεί πληθυσμιακά να μην ξεπέρασαν τις άλλες εθνότητες αποτελώντας περίπου το 40% της περιοχής, όμως οι δραστηριότητές τους, τους έκαναν κυρίαρχους στην κοινωνική και την οικονομική ζωή του τόπου αυτού. Συγκεντρωμένοι ως επί το πλείστον στα αστικά κέντρα, οι Πόντιοι το 1986 αριθμούσαν περίπου 265.000 ψυχές, μέσα σε μόλις 15 χρόνια είχαν φτάσει τις 330.000, ενώ στις αρχές του 20 αιώνα είχαν ξεπεράσει τις 700.000!

Οι Πόντιοι όμως δεν αναπτύχθηκαν μόνο πληθυσμιακά αλλά και πνευματικά. Ενώ το 1860 υπήρχαν μόλις 100 σχολεία σε όλον τον Πόντο το 1919 υπολογίζονταν να ξεπερνούν τα 1400, ενώ ανάμεσά τους ήταν και το περίφημο Φροντιστήριο της Τραπεζούντας. Πώς γίνεται μαζί με αυτά να λείπουν τα τυπογραφεία, οι λέσχες, τα θέατρα, οι εφημερίδες και κάθε τί που επιβεβαιώνει το υψηλό πνευματικό επίπεδο μίας κοινωνίας. Δεν έλειπαν. Η Σαμψούντα, Τραπεζούντα και οι άλλες ιστορικές πόλεις δεν είχαν σχεδόν τίποτα να ζηλέψουν από την κοινωνική και πολιτιστική ζωή πολλών ελεύθερων ευρωπαϊκών πόλεων.

Ωστόσο από το 1908 και με την χρονιά πολύ σημαντική για όλη την Οθωμανική Αυτοκρατορία, καθώς ένα φιλόδοξο κίνημα που προωθούσε την ισονομία μεταξύ των λαών αναδύθηκε. Ήταν αυτό των Νεότουρκων. Όλες οι μειονότητες έτρεφαν ελπίδες για ίση μεταχείριση επί τέλους στην κοινωνία, κάτι όμως που δεν έγινε ποτέ. Οι Νεότουρκοι αποδείχθηκαν εθνικιστές και αντί της ισονομίας, στην ατζέντα τους είχαν την «κάθαρση» της Τουρκίας από όλους τους «ξένους».

Στο στόχαστρο των Νεότουρκων που ανέβηκαν το 1908 στην εξουσία μπήκαν οι χριστιανικοί πληθυσμοί προκειμένου μεγάλες εκτάσεις της Ανατολίας να εκτουρκιστούν. Τα «Αμελέ Ταμπουρού» σχέδιο εκπονημένο από Γερμανούς αξιωματικούς σκόπευαν να εξοντώσουν όλους τους άνδρες που δεν κατατάσσονταν στον τουρκικό στρατό.

 Τα τάγματα αυτἀ εργασίας έβαζαν τους άνδρες να εργαστούν σε λατομεία, ορυχεία και κατασκευές δρόμων κάτω από κυριολεκτικά εξοντωτικές συνθήκες. Αποτέλεσμα; Ελάχιστοι ήταν αυτοί που κατάφερναν να επιζήσουν. Οι περισσότεροι υπέκυπταν στην πείνα τις αρρώστιες και τις κακουχίες. Αυτή ήταν η ισονομία που διακήρυτταν οι Νεότουρκοι.

Κάτι τέτοιο όμως οι Πόντιοι δεν μπορούσαν να το αφήσουν έτσι. Με τον καιρό, χιλιάδες ήταν οι άνδρες που αποφάσισαν να καταφύγουν αντάρτες στα ψηλά και δυσπρόσιτα βουνά της περιοχής προκειμένου με ελάχιστα μέσα να αντιταχθούν στους Τούρκους. Το ίδιο έκαναν και οι Αρμένιοι, όμως μέχρι το 1916 οι Τούρκοι είχαν αντιμετωπίσει τον κίνδυνο αυτό. 

Πώς; Mε την Γενοκτονία των Αρμενίων. Πλέον το πεδίο για τον Μουσταφά Κεμάλ ήταν ελεύθερο. Ωστόσο οι Πόντιοι δεν ήταν εύκολος αντίπαλος με συνέπεια οι αντάρτες να καταφέρουν αποφασιστικά χτυπήματα στον οργανωμένο εθνικιστικό στρατό, ενώ από το 1919 έτρεφαν πολλές ελπίδες με την δημιουργία του Ποντοαρμενικού κράτους αλλά και την παρουσία του ελληνικού στρατού στην Μικρά Ασία.

Οι αντάρτες οργανώνονταν κυρίως σε μικρές ομάδες 15 έως 30 ατόμων για να είναι ευκολότερη η μετακίνησή τους αλλά και η συντήρησ των ανδρών. Όπως διαβάζουμε στην Ιστορία του Ελληνικού Έθνους του Κωνσταντίνου Παπαρρηγόπουλου-National Geographic, υπολογίζεται πως περίπου το 1921 οι Πόντιοι αντάρτες στο σύνολό του ανέρχονταν σε πάνω από 12.000 άνδρες. 

Ένας μεγάλος για την εποχή αριθμός ατάκτων σκληροτράχηλων πατριωτών μαχητών στα νώτα της στρατιάς του Κεμάλ που δυστυχώς δεν αξιοποιήθηκε ποτέ από τα ελλαδικά επιτελεία.

Το βραχύβιο όμως Ποντοαρμενικό κράτος και η ελάχιστη βοήθεια από τις ελληνικές κυβερνήσεις οι οποίες είχαν να ασχολούνται κυρίως με την πολιτική παρά με την κρίσιμη κατάσταση στο μέτωπο, επέτρεψε στον Κεμάλ να προχωρήσει στην «τελική λύση».

Ενώ μέχρι πρότινος οι Έλληνες της περιοχής είχαν την αρωγή των Ρώσων, όλα άλλαξαν μόλις ήρθαν στην εξουσία οι Μπολσεβίκοι οι οποίοι βοήθησαν απροκάλυπτα τους Τούρκους με κάθε μέσο. Στον ίδιο δρόμο και οι Γερμανοί οι οποίοι προμήθευαν με πολεμικό υλικό και πάσης φύσεως εφόδια τις ορδές του Κεμάλ.

Καθ’ όλη την διάρκεια της παραμονής του ελληνικού στρατού στην ενδοχώρα της Ανατολίας, ο Κεμάλ απασχολούσε τους Έλληνες με αντάρτικες επιθέσεις, ενώ ταυτόχρονα είχε την δυνατότητα να σφαγιάζει ολόκληρα χωριά στον Πόντο. Χαρακτηριστικό είναι πως μέχρι την Μικρασιατική Καταστροφή, 350.000! Πόντιοι είχαν χάσει την ζωή τους.

Οι Πόντιοι έψαξαν για νέες πατρίδες, έτσι κατέφυγαν στην νότια Ρωσία αλλά και στην μητέρα Ελλάδα με την ανταλλαγή των πληθυσμών, ξεκινώντας μία νέα ζωή ενώ έδωσαν μία σημαντική πληθυσμιακή ανάσα στην γη της Μακεδονίας.

Αναφορά στην Γενοκτονία του Ελληνισμού στον Πόντο

Κάθε χρόνο, τις τελευταίες δεκαετίες, αφιερώνουμε μία ημέρα, για να τιμήσουμε τους Έλληνες και Ορθοδόξους Χριστιανούς που χάθηκαν στην περιοχή του Πόντου στα πρώτα χρόνια του 20ου αιώνος. Από το 1908 και την επικράτηση στην Τουρκία του Κινήματος των Νεοτούρκων (που επεδίωκαν τουρκοποίηση των λαών της παρακμάζουσας Οθωμανικής αυτοκρατορίας) ξεκίνησαν διωγμοί κατά των Χριστιανών. Βασικά θύματα αυτής της Πολιτικής ήταν Έλληνες και Αρμένιοι.

Ο Μάιος αποτελεί μήνα μνήμης για όλο τον Ελληνισμό της Ανατολής (Μικρά Ασία, Πόντος, Ιωνία, Βιθυνία, Καππαδοκία κ.α.) και Ανατολική Θράκη. Στις 19 Μαΐου 1919, κατά την διάρκεια της Μικρασιατικής Εκστρατείας (Μάιος 1919-Οκτώβριος 1922) , ένας Ανώτερος Αξιωματικός της μόλις ηττημένης στον Α΄ Παγκόσμιο Πόλεμο Τουρκίας, ο Μουσταφά Κεμάλ (που, όταν κυριάρχησε πολεμικά και πολίτικά, πήρε το όνομα Ατατούρκ, δηλαδή Πατέρας των Τούρκων) αποβιβάστηκε στην Σαμψούντα του Πόντου. Λίγες ημέρες πιο πριν Ελληνικός Στρατός είχε αποβιβαστεί στην Σμύρνη, για να επιβάλει στους ηττημένους τις εντολές των Νικητών (αναμεσά τους και η Ελλάς).

Και από τον Πόντο ο Κεμάλ δρομολόγησε μια σκληρότερη φάση της γενοκτονίας του Ποντιακού Ελληνισμού, η οποία έλαβε χώρα στο πλαίσιο του λεγομένου «απελευθερωτικού αγώνα» των Τούρκων κατά των Δυτικών Συμμάχων (Άγγλων, Γάλλων, Ιταλών και Ελλήνων), που κατείχαν εδάφη της Μικράς Ασίας. Ο Κεμάλ κήρυξε ανταρσία κατά της Οθωμανικής Αρχής και άρχισε την συγκρότηση του στρατού, μαζί με τις παλιές τρομοκρατικές ομάδες του Νεοτουρκικού κομιτάτου «Ένωση και Πρόοδος», που βαρύνονταν με τις Γενοκτονίες Αρμενίων, Ασσυρίων και Ελλήνων στα χρόνια του Α΄ Παγκοσμίου Πολέμου.

Το 1865 οι Έλληνες του Πόντου ανέρχονταν σε 265.000, το 1880 σε 330.000 και στις αρχές του 20ού αιώνα άγγιζαν πλέον τις 700.000. Το 1860 υπήρχαν 100 σχολεία στον Πόντο, ενώ το 1919 υπολογίζονται σε 1.400, ανάμεσά τους και το περίφημο Φροντιστήριο της Τραπεζούντος. Ό,τι δεν είχαν καταφέρει οι κατακτητές Σουλτάνοι σε 5 αιώνες, το πέτυχε ο Κεμάλ και οι συνεργάτες του σε 5 χρόνια. Μέχρι την Μικρασιατική Καταστροφή, το 1922, οι Έλληνες και Ορθόδοξοι του Πόντου που έχασαν τη ζωή τους ξεπέρασαν τις 200.000, ενώ νέες έρευνες ανεβάζουν τον αριθμό τους στις 350.000. Όσοι γλίτωσαν από το τουρκικό σπαθί κατέφυγαν ως πρόσφυγες στη Νότια Ρωσία, ενώ γύρω στις 400.000 ήλθαν στην Ελλάδα.

Για εμάς η 19η Μαΐου είναι πικρή ημέρα Μνήμης για τους απανταχού Έλληνες, ενώ για την Τουρκία είναι εθνική επέτειος. Και αυτό λέει πολλά.

Σε ένα ελλαδικό Κράτος, που, λόγω πολλών ιδιόρρυθμων συνθηκών και λόγω κυρίαρχης πολιτικής νοοτροπίας, υπάρχει δυσκολία κατανοήσεως της οικουμενικότητος του Ελληνισμού, αλλά και αδιαφορία για τις προαιώνιες εστίες του Ελληνισμού (με πιο απτά παραδείγματα την στάση των Αθηνών έναντι Βορείου Ηπείρου, με πρόσφατα τα γεγονότα στην θρυλική Χειμάρρα, και του Ελληνισμού της κατεχόμενης βόρειας Μακεδονίας) η καθιέρωση της 19ης Μαΐου ως ημέρα Μνήμης της Γενοκτονίας του Ελληνισμού στον Πόντο είναι το ελάχιστο που προσφέρεται στην μνήμη τόσων θυμάτων. Που μας οδηγεί σε περισυλλογή για το πώς πέρασε και ο Ελληνισμός μέσα από την αιματηρή πορεία των μεγάλων Γενοκτονιών του 20ού αιώνος.

Γεώργιος Διον. Κουρκούτας

Φιλόλογος-συγγραφέας